تأثیر آیات و احادیث در ادبیات ترکمن

turkmen ترکمن turkman

عنوان انگليسي: The Impact of the Verses and the Hadiths in Torkaman Literature عنوان عربي: اثر الآیات و الاحادیث فی ادب الترکمان نويسنده: شادمهر، امان‏قلیچ مقطع: کارشناسي ارشد رشته گرايش: علوم قرآن و حدیث دانشگاه: آزاد اسلامی تهران	استاد راهنما: تجلیل، جلیل استاد مشاور:   استاد ناظر:   تاريخ دفاع: 1379 کلمات کليدي: ، واحد: مرکزی
منابع:
چکيده:
در این تحقیق پس از بیان انواع استفاده از قرآن و حدیث به بررسی تأثیراتی که آیات و روایات در موضوعات گوناگون ادبیات ترکمن به جای نهاده، در نه فصل ذیل این عنوان‏ها پرداخته شده است: فصل اول، خداوند: عالم امر و خلق، امانت الهی، قدرت خدا، ذات خدا، ازلی و ابدی، بخشنده و مهربان، رزق و روزی خدا، دیگر موارد؛ فصل دوم، پیامبران: آدم، ابراهیم، ایوب، عیسی، موسی، نوح، یوسف، محمد(ص)؛ فصل سوم، اخلاق: احسان، ایثار، انفاق، اغتنام فرصت، تسبیح، تکبر، توبه، صبر، غیبت، محاسبه؛ فصل چهارم، دنیا: دنیا ماندنی و جاودان نیست، تشبیه دنیا به عجوزه، فتنه، غنیمت شمردن، غرور دنیا؛ فصل پنجم، مرگ و نابودی؛ فصل ششم، قیامت: برپایی رستاخیز، سؤال و جواب، چهره‏های نورانی و سیاه، روز سخت، گواهی دادن اعضا و اندام؛ فصل هفتم، نماز؛ فصل هشتم، روزه؛ فصل نهم، اوصاف بهشت، حوران بهشتی، عجایب بهشت، چشمه‏های بهشت

 لینک مطلب

‌درباره‌ كتاب‌ معين‌ المريد

turkmen ترکمن turkman

شهروز آق‌اتاباي‌ (اركين‌)

 

كتاب‌ منظوم‌ «معين‌ المريد» يكي‌ از آثار برجسته‌ ادبيات‌ قديم‌ زبان‌ تركمني‌ مي‌باشد كه‌ در باره‌ آداب‌ و سنن‌ اسلامي‌ نگارش‌ يافته‌ است‌.

نگارنده‌ كتاب‌ «معين‌ المريد» شيخ‌ شرف‌ خوجه‌ ياشيخ‌ شريف‌ خوارزمي‌ نام‌ داشته‌ است‌; اما اطلاعاًت‌چنداني‌ از زندگي‌ وي‌ برجاي‌ نمانده‌ است‌. تنهامي‌دانيم‌ كه‌ در خوارزم‌ مي‌زيسته‌ و معاًصر أرساري‌باي‌(فرزند قول‌ حاجي‌) بوده‌ است‌. أرساري‌باي‌ رهبر قبيله‌«سالير» بوده‌ و در كوه‌هاي‌ بالقان‌ مي‌زيسته‌ است‌. وي‌مردي‌ متمول‌ و حامي‌ و مشوق‌ عاًلمان‌ بوده‌ است‌(1).

در «شجره‌ الاتراك‌» اثر ابوالغازي‌ بهادرخان‌(16031-664 م‌.) چنين‌ آمده‌ است‌ كه‌ أرساري‌باي‌ باشيخ‌ شرف‌ آشنايي‌ داشته‌ و در قبال‌ نگارش‌ كتاب‌«معين‌ المريد» 40 شتر به‌ او پاداش‌ داده‌ است‌.

«معين‌ المريد» به‌ معناي‌ «ياري‌ دهنده‌ مريد»بوده‌ و نگارش‌ آن‌ در اوايل‌ سال‌ 1314 م‌. به‌ پايان‌رسيده‌ است‌. اين‌ كتاب‌ مشتمل‌ بر 1628 بيت‌ شعراست‌ كه‌ بصورت‌ دوبيتي‌ بوده‌ و در وزن‌ عروضي‌«متقارب‌ مثمن‌ محذوف‌» سروده‌ شده‌ است‌. گفتني‌است‌ كه‌ شاهنامه‌ فردوسي‌ نيز در همين‌ وزن‌ مي‌باشد.

رضاقلي‌ خان‌ هدايت‌ در كتاب‌ «سفارتنامه‌خوارزم‌» مي‌نويسد كه‌ در شهر كهنه‌ اورگنج‌ «پس‌ اززيارت‌ مزار امام‌ فخررازي‌، چند مزار ديگر كه‌ يكي‌ شيخ‌شرف‌ و ديگري‌ را قاراقاپي‌ مي‌خوانند، ديده‌ شد…» احتمالا مقبره‌ فوق‌ الذكر متعلق‌ به‌ ناظم‌ كتاب‌ معين‌المريد مي‌باشد.

نسخه‌ تركمني‌ معين‌ المريد در سالهاي‌ اخير درجمهوري‌ تركمنستان‌ براي‌ اولين‌ بار به‌ اهتمام‌ نظرحليم‌اف‌ و جبارمحمد گوكلنگ‌اف‌ به‌ طبع‌ رسيده‌ است‌.در دوره‌ حكومت‌ كمونيستي‌ شوروي‌، چاپ‌ اين‌ كتاب‌ممنوع‌ بوده‌ است‌.

ذيلا بعنوان‌ نمونه‌، دو قطعه‌ از اشعاًر تعليمي‌معين‌ المريد را مي‌آوريم‌:

طعاًم‌ ييمك‌ ايچره‌ سنن‌ اول‌ تورور

طعاًم‌ ييگوجي‌ ساغ‌ تيزين‌ قالدورور

ذكر، توز بيله‌ باشلاماق‌ سنت‌ اول‌

ييمك‌ اؤز اؤنگوندن‌ صفا گلتورور.

ترجمه‌:

در هنگام‌ صرف‌ طعاًم‌ سنت‌ چنين‌ است‌

كه‌ خورنده‌ طعاًم‌ زانوي‌ راست‌ را بلند نمايد.

در ابتداي‌ غذا، ذكر نام‌ خدا و چشيدن‌ نمك‌ سنت‌است‌ و خوردن‌ غذا از جلو خود، صفا مي‌آورد.

* * *

اوشاق‌ قيلغوو لقمه‌ اؤكوش‌ چينه‌گوو

نظر اؤز اؤنگونده‌ توتوبان‌ ييگوو

ييمكدن‌ اؤنگ‌ ال‌ يووپ‌ تاقي‌ سونگرا هم‌

تاتيپ‌ توز سونگ‌ «الحمد» تييگوو.

ترجمه‌:

لقمه‌ را كوچك‌ بردار و بسيار بجو.

و با نگاه‌ به‌ جلو خودت‌ غذا بخور.

پيش‌ از طعاًم‌ دست‌ را بشوي‌ و پس‌ از آن‌ هم‌

با چشيدن‌ نمك‌، «الحمد» بگو.

شخصيت‌ «شيخ‌ شرف‌» در برخي‌ از داستانهاي‌تركمني‌ كه‌ توسط «بخشي‌»ها روايت‌ مي‌شوند،حضور داشته‌، بعنوان‌ يكي‌ از پيران‌ كامل‌ شناخته‌مي‌شود. در داستان‌ «يوسف‌ و احمد» مي‌خوانيم‌:«يوسف‌ بگ‌، مريد آلو خوجه‌ ايشان‌، و احمد بگ‌ مريدشيخ‌ شرف‌ شد و آوازه‌ آنان‌ از مشرق‌ تا به‌ مغرب‌ جهان‌انتشار يافت‌.ت

ــــــــــــــــــــــــــ

پانوشت‌:

1- طبق‌ روايت‌ تركمني‌، يكي‌ از عاًلمان‌ متصوف‌ كه‌ در حوالي‌بخاراي‌ شريف‌ سكونت‌ داشته‌، به‌ بيماري‌ سختي‌ مبتلا مي‌شود.طبيبان‌ نوشيدن‌ شير شتر را تنها راه‌ معاًلجه‌ او مي‌دانند. صوفي‌، تني‌چند از مريدان‌ خود ار به‌ صحاري‌ تركمن‌نشين‌ مي‌فرستد تا شترشيردهي‌ را بصورت‌ اماني‌ (ساغين‌) برايش‌ بياورند. ساري‌باي‌ ازآنها به‌ گرمي‌ استقبال‌ مي‌كند و 4 شتر شيرده‌ را همراه‌ با بچه‌هايشان‌به‌ آنها مي‌بخشد. مريدان‌ صوفي‌ ماوقع‌ را براي‌ استاد خود بازمي‌گويند. صوفي‌ سخاوت‌ ساري‌باي‌ را مي‌ستايد و به‌ او لقب‌ «أر»(جوانمرد) مي‌دهد، پس‌ از آن‌ وي‌ را أرساري‌باي‌ مي‌نامند.

با استفاده‌ از:

1- ماهنامه‌ «توركمن‌ سسي‌»، ش‌ 74، نوامبر 1997، ص‌ 6.

2- تاريخ‌ سياسي‌ و اجتماعي‌ تركمن‌ها، امين‌ا گلي‌، علم‌ 1366،ص‌ 69.

3- سفارتنامه‌ خوارزم‌، رضاقليخان‌ هدايت‌، كتابخانه‌ طهوري‌1356، ص‌ 100.

4- حماسه‌ «يوسف‌ و احمد»، قربانعلي‌ معروفي‌، گنبد، چاپ‌قابوس‌ 1358، ص‌ 20.

زبان و ادبیات ترکمن (قسمت اول)

turkmen ترکمن turkman

زبان یکی از توانایی های ذهنی انسان که برای ایجاد ارتباط در بین انسان ها مورد استفاه قرار می گیرد. بر اساس این تعریف، هر ارتباط ذهنی در بین انسان ها که احتیاج به مترجم داشته باشد در مقوله ی زبان می گنجد، مثل زبان فارسی، انگلیسی و …

 

در دنیا زبان فراوان است اما دانشمندان زبان شناس با روش تطبیقی، تعداد آنها را در سه بخش طبقه بندی کرده اند.

 

الف- خانواده ی زبان های هندی و اروپایی

 

ب- خانواده ی زبان های حامی و سامی

 

ج- خانواده زبان های اورالی- آلتایی

 

بر اساس این تقسیم بندی ها زبان ترکمنی از خانواده ی اورالی- آلتایی است. در این زبان که (پیوندی) یا (التصاقی) خوانده می شود. ریشه ی کلمات ثابت می ماند و معانی مختلف با افزودن پسوندهای مختلف حاصل می شود.

 

باسکاکوف در کتاب «تورک دنیاسی، آنکارا 1976» زبان های ترکی را به دو گروه غربی و شرقی تقسیم می کند.

 

ترکی غربی که به ترکی اوغوز نیز معروف است، زبان کسانی است که بین بحر حزر تا ممالک بالکان زندگی می کنند که شامل ترکمن ها هم می شود.

 

در یک تقسیم بندی کلی زبان و ادبیات ترکی – ترکمنی را به دوره های زیر تقسیم کرده اند:

 

الف- ار ابتدا تا قرن 7 ه.ق: در این دوره زبان و ادبیات همه ی اقوام ترک مشترک است.

 

ب- قرون 7 و 8 و 9: دوران تسلط ادبیات قبچاقی است. (خوارزمی)

 

ج- قرن 10 ه.ق: دوره ی تسلط ادبیات جغتایی است.

 

د- از قرن 10 تا 12: دوره ی تجدید حیات ادبی یا دوران مختوم قلی.

 

و- از قرن 12 به بعد دوره ی ادبیات نوین.

زبان یکی از توانایی های ذهنی انسان که برای ایجاد ارتباط در بین انسان ها مورد استفاه قرار می گیرد. بر اساس این تعریف، هر ارتباط ذهنی در بین انسان ها که احتیاج به مترجم داشته باشد در مقوله ی زبان می گنجد، مثل زبان فارسی، انگلیسی و …

 

در دنیا زبان فراوان است اما دانشمندان زبان شناس با روش تطبیقی، تعداد آنها را در سه بخش طبقه بندی کرده اند.

 

الف- خانواده ی زبان های هندی و اروپایی

 

ب- خانواده ی زبان های حامی و سامی

 

ج- خانواده زبان های اورالی- آلتایی

 

بر اساس این تقسیم بندی ها زبان ترکمنی از خانواده ی اورالی- آلتایی است. در این زبان که (پیوندی) یا (التصاقی) خوانده می شود. ریشه ی کلمات ثابت می ماند و معانی مختلف با افزودن پسوندهای مختلف حاصل می شود.

 

باسکاکوف در کتاب «تورک دنیاسی، آنکارا 1976» زبان های ترکی را به دو گروه غربی و شرقی تقسیم می کند.

 

ترکی غربی که به ترکی اوغوز نیز معروف است، زبان کسانی است که بین بحر حزر تا ممالک بالکان زندگی می کنند که شامل ترکمن ها هم می شود.

 

در یک تقسیم بندی کلی زبان و ادبیات ترکی – ترکمنی را به دوره های زیر تقسیم کرده اند:

 

الف- ار ابتدا تا قرن 7 ه.ق: در این دوره زبان و ادبیات همه ی اقوام ترک مشترک است.

 

ب- قرون 7 و 8 و 9: دوران تسلط ادبیات قبچاقی است. (خوارزمی)

 

ج- قرن 10 ه.ق: دوره ی تسلط ادبیات جغتایی است.

 

د- از قرن 10 تا 12: دوره ی تجدید حیات ادبی یا دوران مختوم قلی.

 

و- از قرن 12 به بعد دوره ی ادبیات نوین.

زبان و ادبیات ترکمن قسمت دوم

turkmen ترکمن turkman

دوره تسلط ادبیات قبچاقی (قرون 7 و 8 و 9 ه.ق)

 

 

دشت قبچاق منطقه ی وسیع خوارزم، شمال قفقاز و دشت های جنوب روسیه را در بر می گرفت و چون محل حکومت جوجی، یکی از چهار پسر چنگیز بود، به منطقه ی آلتون اردو – اردوی طلایی- نیز شهرت داشت.

 

ادبیات قبچاقی غیر از دشت قبچاق در مصر و سوریه نیز رایج بود، چرا که ترک های قبچاقی در این مناطق اکثریت داشتند. آثار مشروحه ی زیر نشانگر ویژگی های زیانی، قومی، اجتماعی و مذهبی ادبیات قبچاقی است.

 

 

1- محبت نامه ی خوارزمی: این کتاب در قالب مثنوی و به سال 731 ه.ق در حوضه ی رود سیحون به اتمام رسید. از این اثر دو نسخه در موزه ی بریتانیا موجود است، یکی به خط عربی و یکی به خط اویغوری.

 

محبت نامه متضمن 11 نامه است که خوارزمی بنا به خواست یکی از امرای آلتین اردو / اردوی طلایی به نام محمد خوجا بیک نوشت و به خود او تقدیم کرد.

 

خوارزمی علاوه بر خوارزم در مصر نیز شهرت داشت چنان که سیف سرائی شاعر قبچاقی دربار مملوک مصر برای یکی از غزل های او نظیره ای ساخته است.

 

 

2- نهج الفرادیس: اثر محمود فرزند علی است که در (کردر) واقع در خاور اورگنج قدیمی زاده شد. وی این کتاب را در سال 1342 میلادی / قرن 8 ه.ق در موضوع مسائل اخلاقی و دینی به پایان برد. زبان کتاب، تعلیمی، ساده و به لهجه ی ترکی خوارزمی، مخلوطی از لهجه های کاشغری، قبچاق و اوغوز است.

 

از این کتاب دو نسخه موجود است. یکی در استانبول که در سال 741 ه.ق و دیگری در موزه ی شرق بریتانیا به سال 792 ه.ق نوشته شده است.

 

 

3- رونق الاسلام: رونق الاسلام اثری است منظوم که در قرن 9 ه.ق توسط شیخ شریف خیوه ای برای تعلیم به مردم ترکمن، سروده شد و یکی از بهترین نمونه های لهجه ی ترکی- ترکمنی مشترک آسیای میانه است.

زبان و ادبیات ترکمن قسمت سوم

turkmen ترکمن turkman

دوره ی تسلط ادبیات جغتایی (قرن 10 ه.ق)

 

 

از قرن 15 میلادی / 9 ه.ق به بعد سه زبان کتابت در آسیای میانه پدید آمد.

 

1- ترکی شمالی: بر اساس ادبیات قبچاق

 

2- ترکی شرقی: بر اساس لهجه های مردم آسیای میانه

 

3- ترکی غربی: بر اساس لهجه های اوغوز

 

 

ترکی شرقی را به مناسبت نام جغتای فرزند دوم چنگیز خان که در آن منطقه حکومت داشت، ترکی جغتایی نامیده اند.

 

ادبیات جغتایی از زمان امیر تیمور پدید آمد و با ظهور شاعر بلند پایه ای به نام امیر علیشیر نوایی – وزیر سلطان حسین بایقرا، حاکم هرات- (884 ه.ق / 1441 م – 906 ه.ق/ 1501 میلادی) به کمال رسید و  زبان ادبی این منطقه شد.

 

نوایی سرآمد شعرای زمان خود بود و زبان های فارسی، عربی را مانند زبان ترکی به خوبی می دانست. نوایی در کتاب مجالس النفایس، که می توان آن را اولین تاریخ ادبیات ترکی شرقی دانست، از 300 شاعر ترک زبان نام برده است که گروهی از آنها به فارسی هم شعر گفته اند.

 

در رواج و تکامل ادبیات جغتایی فرمانروایان آسیای میانه نیز سهم به سزایی داشتند، چرا که بسیاری آز آنها خود شاعر بودند و از شاعران چه از لحاظ مادی و چه از لحاظ معنوی حمایت می کردند.