turkmen ترکمن turkman
| موسيقي تركمن يكي از غنيترين انواع موسيقي شرق | |
در بين نيازمنديهاي مختلف انسان، دستهاي از نيازمنديها ديده ميشود که به آن اصطلاحاً نيازمنديهاي اصلي يا حوايج مادي و ضروري ميگويند. در برابر اين دسته از حوايج مادي دستهي ديگر از حوايج به نام حوايج غيرمادي وجود دارد مانند حکومت، مذهب، فرهنگ، هنر و آداب و رسوم که در اين ميان هنر به عنوان پاکترين و شفافترين آينهي فرهنگ، نمايانگر جايگاه فرهنگي هر جامعه است. از ويژگيهاي فرهنگ هر جامعه که مناسب با محيط زندگي، عادات و آداب اجتماعي و طبيعت پاک انساني است. موسيقي در معناي سازها، آهنگها و سرودهايي است که مجموعاً زبان حال و مترجم احساسات و عواطف مردم است که از گذشتهي بسيار دور از نسلي به نسل بعد منتقل شده، به عنوان جزيي از فرهنگ قومي با روح و جان مردم در آميخته به حيات خود ادامه ميدهد. موسيقي فولکوريک ترکمن، به عنوان يکي از غنيترين انواع موسيقي شرق، همانند موسيقي ساير ملل که ريشه در عقايد مردم دارد، از ذهن مردم و آرزوهاي آنان الهام ميگيرد و مملو از تنوع و غناي ملي، حماسي و تاريخي است که همچون سرزمين مادري سرگذشتي افتخارآميز و سرشته به آن دارد. اين موسيقي که از غمها، شاديها، دردها و شهامتهاي مردمي آنها سرچشمه ميگيرد، نشانگر احساس، بيان و فرياد مشترک اين قوم، از وراي سالها کار و کوشش و مبارزه بوده است. دربارهي تاريخ موسيقي فولکوريک ترکمنها، بالاخص سابقهي ساز و آوازهاي ترکمنهاي ايران اطلاعات زيادي در دست نيست. تنها از قرن هفتم و هشتم ميلادي منابع اطلاعاتي ضعيف مربوط به اغوزها، ما را با تحولات موسيقي اين قوم آشنا ميکند. دوتار ترکمن که به نام «تامدئرا» شهرت دارد، در واقع نشأت گرفته از «قوپوزاوزانها» در دوران اغوزها بوده و يکي از اصيلترين ساز موسيقي ترکمن محسوب ميگردد که در اين منطقه بيش از ساير سازها مورد توجه واقع شده است. اين ساز داراي صدايي نافذ، مؤثر و در عين سادگي ظاهري آن خوشالحان است که در شنونده آرامشي دروني پديد ميآورد و عمدهترين توان شگفتانگيز آن در برانگيختن بيواسطهي احساس شنونده است. نام بخشي معمولاً با کلمهي «ساز» (دوتار) مترادف است و بخشيهاي ساز به دست، اين راويان پرشور افسانهها و نغمههاي مردمي از عوامل عمدهي آفرينش، حفظ و اشاعهي ادبيات شفاهي هستند. آنها علاوه بر خواندن و نواختن در ايامي که نگارش کتبي وجود نداشت نقش بسيار مؤثري در اشاعه و انتشار تاريخ، حماسهها، فرهنگ معنوي و به عبارتي انتقال ادبيات و تاريخ غيرمکتوب قوم ترکمن را به قوم حاضر داشتهاند و نسل به نسل اين آثار گرانبها را با دوتار خود در گوش و جان دوستداران آن زمزمه کرده و به ترنم در آوردهاند. متأسفانه در شناساندن نقش و جايگاه اين ميراث پرارزش که بزرگترين وسيلهي بيان خواستهاي ترکمن بوده هرگز به شکلي گسترده کوشش به عمل نيامده است. به همين دليل اين گزارش سعي دارد اندکي پرده را از روي موسيقي غني و اعجازانگيز ترکمن بردارد، تا نه تنها ترکمنها، بلکه همهي مردم با ويژگيهاي منحصر به فرد موسيقي ترکمن آشنا شوند. در ادامه به بررسي و تحليل تاريخچه و بيان نظريههاي مورخين دربارهي «اوزانها» ميپردازيم. دربارهي گذشتهي اوزانها متأسفانه اطلاعات مکتوب و مستندي در دست نداريم. اما نميتوان رأي نداد که آنها در قصرهاي زمان روايان هون وارد و گاههاي ترک را مشگري نميکردهاند. حرمت و اعتبار «دده قورقود» به عنوان يک اوزان حاکي از وجود يک سنت دير پاست و از نظر ساخت و بافت و شيوهي بيان تلفيقي و داشتن پيوند ناگسستني با موسيقي «کتاب دده قورقود» يادگار سدهي پنجم و چهارم هجري و کهنترين اثر مکتوب ترکي نيز نشان از پشتوانهاي کلان و کهن دارد. اوزان را بعضي بسيارگو و سخنور معرفي کردهاند و شکل سابق آن را نيز بعضي چون «م. ح. طهماسب» اوزان، اسم فاعل از ريشهي اوز ترکي، دانسته و گفتهاند که اوزان يعني هماهنگ کننده. يعني شاعري که مصراع را با مصراع، قافيه را با قافيه و بند را با بند هماهنگ ميکند و اضافه ميکند: داستان گويي است ،که تُم صحنههااپيزودو شعر و نثر را هم ساز، و هنرمندي است که موسيقي و رقص و شعر و آواز و … را با يکديگر همنوا ميکند. هنر اوزانها در ادوار مختلف مراحلي از رشد را پشت سر نهاده، پا به پاي رشد نيروهاي توليدي و توسعهي زندگي اجتماعي، از نظر شکل و محتوا ويژگيهاي نويني کسب کرده است. هنر اوزانها يک هنر چند جنبهاي بوده و مخصوصاً در دورههاي جماعتهاي ابتدايي، اوزان يگانه هنرمندي بوده که خلق را با انواع هنرها سرگرم کرده است. (کوراُوغلو در افسانه و تاريخ ص 85) هنگامي که دده قورقود در ميان بيگهاي اوغوز به وجد آمده و زبان به نصيحت آنان ميگشايد. «اوزان» را چنين معرفي مينمايد: اوزان از او به اي به او به اي ديگر ميرود و قوپوز دسته بلندش را به همراه ميبرد. او سخي را از دني باز ميشناسد. بگذار آن کسي که برايت مينوازد و ميخواند يک اوزان باشد. دده قورقود پيشگو، رهبر بزرگ مذهبي و اوزان اغورها است. اين اوست که نام جوانان را وقتي که مردانگي خود را به ثبات ميرسانند اعطاء ميکند و باز اين اوست که در زمان دردمندي با اندرزهاي خويش چه از نظر فکري و چه از نظر عملي به اغوزها کمک ميکند. او در مجالس اغوزها قوپوز خويش را مينوازد. قوپوزسازي است که به ياري آن اساسي حماسي را بر لب ميآورد. اوزان به جهت گرد بودن و پيوند تنگاتنگ داشتن با مردم، آگاهيهاي زيادي کسب ميکند و از هر جا و هر کس خبر ميدهد. چنانکه دل دادگان و مادران و خواهران سراغ نامردان و فرزندان و برادران و عزيزان به غربت رفتهي خود را از او ميگيرند مثلاً در داستان سوم از داستانهاي دده قورقود، خواهر کوچک «بيرک» سراغ برادر گم گشتهاش را از خود بيرک که لباسِ اوزان به تن کرده چنين ميگيرد: «آهاي اوزان که کوه سياه مقابل را پشت سر گذاشتهاي با دلاوري بيرک نام رو در رو نيامدي؟ تو که از رودهاي خروشان گذشتهاي با دلاوري بيرک نام رو در رو نيامدي؟ تو که از شهرهاي بزرگ ميآيي با دلاوري بيرک نام رو در رو نيامدي؟ آهاي اوزان تو او را ديدهاي مگر نه؟ …» دده قورقود در پرتو موقعيت والاي اوزان در ميان قبايل ترک به مقام اولياء رسيده بود. چنانکه وقتي براي خواستگاري «بانوچيچک» دختر «بيبيجن» براي «بامسي بيرک» ميرود، «لي قارچار» برادر دختر شمشير ميکشد که دده را دو شقه کند. دده قورقود در اين حال ميگويد: «اگر شمشيرت را فرود آري، خدا دستت را بخشکاند!» (به فرمان باريتعالي). دست دلي قارچار همان طور در هوا خشک ميشود (کوراوغلو در افسانه و تاريخ ص 86) در سنت اوغوز حتي دشمن قوپوز به دست کشته نميشود. بطوري که در داستان دهم «کتاب قورقود»، «اگرک» برادرش را خفته مييابد و قوپوز او را از کنار وي بر ميدارد. «سگرک» بيدار گشته و نزديک است برادرش را با شمشير بکشد (دو برادر يکديگر را هرگز ملاقات نکرده بودند) ولي تا ميبيند قوپوز در دست اوست ميگويد: من ترا نميکشم. اين بياحترامي به قوپوز، دده قورقود است. اگر قوپوز در دستت نبود با شمشير دو شقهات ميکردم (کتاب بابا قورقود ص 4). اين احترام بيگمان از موقع و مقام خاص اوزان در ميان مردم سرچشه ميگرفت چرا که اوزان هميشه در ميان مردم حضور داشت. در مبارزات تودهها عليه ستم و زور و قلدري و تجاوز دوش به دوششان ميرزميد و آوازش با شاديها و دردها، کاميابيها و ناکاميهاي همگان پيوند واقعي و ملموس داشت. آرزوها و احساسات و عشق و کين و نيازمنديهاي مردم بر زبان او جاري ميشد و در سرودها و ترانههايي که ميخواند، خاطرهي قهرمانيهاي دلاوران و سرافرازان قبيل منعکس و جاودانه ميگشت . منبع: مقدمهاي بر موسيقي ترکمن. تأليف: نظر محمد مصطفايي |
نوشته شده توسط Turkmen 
Turkmen
soed
bandarturkman
worldturkmens
p206
