موسیقی تركمن

turkmen ترکمن turkman 

هوشنگ جاوید

تاریخ چند هزار سالة تركمن سرشار از كوچ، هجوم، دفاع و درد و غم و شادی است، ‌فراز و نشیب زندگی فرزندان «اوغوزخان» كه از بلندیهای خشك و صخره‌های «تیان شان» در غرب چین به مرور زمان به صحراهای گرم آسیای میانه و چمنزارهای سیحون و جیحون و كناره‌های خزر كوچیده‌اند. در طول زمان همواره بر سر تنازع بقاء خویش با امپراتوران چین، تزارهای روسیه، خوانین محلی به ستیز برخاسته‌اند و در این رهگذر ادبیات شفاهی تركمنها به ویژه موسیقی این قوم سترگ بازگوكنندة حلقه‌های گسستة هویت فرهنگی آنان است.

موسیقی در میان تركمنها جزء‌ لاینفك زندگی است،‌ بیان آلام نهفتة درون و آیینة تمام‌نمای زیستن آنان، با الهام از طبیعت، روابط اجتماعی، اقتصادی، كوچ، تاخت و تاز،… و سایرمایه‌های اصلی یك زندگی است.

موسیقی تركمن با پرداختن به رموز زندگی و روح آدمی محتوایی غنی می‌یابد، زبان گویای شور ایمان و عشق و مبارزه، ساز تركمن همراه با «ش‍َل‍ْپِه»های دست نوازندة دوتار نفس می‌كشد، می‌خندد و شتاب می‌كند با نوازش آرشة كمانچه كند می‌شود به پرواز در می‌آید و با نوای نی تركمن به میان ابرها سفر می‌كند و نظاره‌گر زندگی شبانان می‌شود و زنبورك و ذ‌َل تركمن بی‌اختیار انسان را به رؤیا و تولد دوباره و باروری می‌رساند.

موسیقی تركمن طوفانی است كه وجود آدمی را به لرزه در می‌آورد، می‌گذارد و هیچ شنونده‌ای نمی‌تواند در برابر نیروی جاذبة آن مقاومت كند و یا بی‌تفاوت از كنارش بگذرد.

در موسیقی تركمن چهار دستگاه اصلی وجود دارد كه عبارت‌اند از: تشنید1، م‍ُخمِسِ2، ن‍ُوایی3، و قِرق‍ْلِی (قِرخ‍ْلِی)4 (یا چهل مقام) كه هر كدام از این دستگاهها خلق‌شدة پنجه‌های استادانی گمنام در طول تاریخ موسیقی تركمن است كه به صورت سینه‌به‌سینه ویژگی فرهنگ قومی خویش را حفظ كرده و به زمان امروزین رسیده.

مقامهایی چون «گوگ دفه م‍ُقامی»5، قونقورباش مقامی6، حاجی قولاق7، زیباگوزل8، بیكه حالان9، قیزدوردی10، ساتا شدیم11، آزادلیق12، ییلغی لار13، ش‍ُه رات م‍ُقامی14، حاصل یقین چی15، ا‌ُستاد‌ِم16، سونگقی داغی17، آوچی مقامی18، بوجن‍ّت19، بال سایات20، آت چغر21، همه از مهم‌ترین بخشهای موسیقی تركمن‌اند كه از دل همان چهار دستگاه بیرون آمده‌اند، با اشعاری ساده و بی‌آلایش و همه‌پسند، در این موسیقی بزرگ مرد ادب كلاسیك تركمن «مختوم‌قلی فراغی» سهم بزرگ و به سزایی را دارد شاعر شهیری كه با زبان ساده سرایندة پند، تلاش، شادی و زیبایی است. دومین بخش تصانیف موسیقی تركمن از داستانهای حماسی و ادبیات لیریك تركمن سرچشمه می‌گیرد منظومه‌هایی چون زهره و طاهر ـ شاه‌صنم و غریب ـ‌ حمراء ‌و حوری لقاء، حمراء و سایات یوسف و احمد و كوراوغلی.

و در بخش سوم موسیقی تركمن به مسئلة موزیكوتراپی می‌رسیم، مسئله‌ای كه به تازگی در غرب بر روی آن صح‍ّه گذاشته و به پژوهش پرداخته‌اند پ‍َری‌خوانی یا پ‍ُرخوانی كه موسیقی مختص بیماران روحی است در این شكل از موسیقی تركمن پ‍َری‌خوان با خواندن اشعار مخصوص و نواخت دوتار و انجام حركات موزون و غریب تا اعماق روح بیمار نفوذ كرده و عامل تخریب روانی بیمار از تن و روان او فرا می‌خواند. در بخش چهارم موسیقی تركمن عرفان پویا حاكم است و پدیدة بارزش ذكر خنجر می‌باشد.

پرباری موسیقی تركمن به گونه‌ای است كه تأثیر بسیاری در زنان این قوم داشته به گونه‌ای كه آواهای حزین زنان تركمن در قالبی سنگ صبوروار بیان می‌گردد، كه می‌شود آن را بخش مجزایی در كنار موسیقی سازیك تركمن دانست.

این دسته آواها عبارت‌اند از: ل‍َـل‍َه22،‌ هودی23 و مرثیه‌خوانی.

1. ل‍َـل‍َه (آواز زنان در غربت) شكلی خاص برای اجرا دارد بدین گونه كه دختران به غربت شوی‌داده‌شدة ‌ایل در شبی مهتابی كه بدر كامل می‌شود در بیرون محل زندگی قبیله دور هم جمع شده و به طور دسته‌جمعی آواهایی را سر می‌دهند كه حكایت از غربت سنگینی چونان سنگی به ته چاه افتاده را دارد. بیان آرزوی دیدار مادر نارواهای همسر از زبان گمنامان مظلوم، با شعرهایی چونان قوی كه به چشمة بكر جوشانی می‌ماند كه از بلندای ابدیت قومی سرچشمه‌ می‌گیرد.

2. هودیها همان لالاییهای تركمنان است، اشعاری سرشار از امید و آرزو و آموزش زندگی و شناخت جامعه، كه به ایجاد وابستگی كودك به فامیل و قبیله‌اش منجر می‌گردد.

3. ‌مرثیه‌خوانیها با اشعاری حزن‌آلود و غنایی تصویری در قالب دوبیتی كه پایان هر دوبیتی به گفتن اِی وای اِی وای ختم می‌شود در متن اشعار كه دقیق بشوی می‌توانی رابطة متوفی را با سرایندة عزادار بیابی. وامبری در كتاب «سیاحت درویش دروغین» از مرثیه‌خوانی زنان تركمن یاد می‌كند و می‌نویسد:

(زنها كه در محوطة تنگ چادرها چهار زانو نشسته و خود را موظف می‌دانند به طور دسته‌جمعی فریادهای جگرخراش بكشند و اشك بریزند،‌ در عین حال از شانه كردن پشم و چرخاندن دوك نخ‌ریسی یا انجام دادن كارهای دیگر دست‌بردار نیستند) و این شاهدی است بر زیبایی و پیوند موسیقی در میان این قوم دیرین كه تا امروز همچنان دست‌نخورده و بكر باقی‌مانده و پژوهشی دقیق و صحیح را می‌طلبد كه بتوان از آن طریق اصالتهای به چشم‌نیامده و به گوش‌نرسیدة فرهنگی را به جهانیان نمایاند با آنكه در تركمنستان حركتهای بسیاری در زمینة شناسایی و آموزش نهفته‌های این موسیقی انجام پذیرد به جرئت می‌توان گفت در كشور ما متأسفانه این موسیقی پ‍ُربار فقط نمایش جشنواره‌ای داشته و بس بی‌هیچ تدقیق و پژوهشی پویا و بزرگان این موسیقی در حال احتضار، تهاجم فرهنگی را می‌شود با پویایی صحیح در این گونه زمینه‌ها پاسخی محكم داد.

سنندج 27/10/71

با تشكر فراوان از موسی جرجانی یاورم در این پژوهشها

لازم به ذكر است كه مطلب فوق از مجموعه‌ای در حال تكمیل با عنوان (موسیقی دشت تركمن) انتخاب و ارسال شده است.

(ذ‌َل: سازی است كوچك به اندازة قمیشهای دوز‌َله كه از نیهای باریك به همان شكل قمیش ساخته می‌شود و در زمان نواخت در دهان قرارش می‌دهند و با دو دست در جلوی دهان نواهای مختلفی از آن به گوش شنوده می‌رسانند.)

پی‌نوشت:1. Tesnid

 

2. Novai

3. Moxemmes

4. (Derxler) Qerqler

5. Gogdefemqāmi

6. Qonqurbāš

7. Hajiqolaq

8. Zibā gozel

9. Bikē Hālān

10. Qizdordi

11. Sātāšdim

12. Axādliq

13. yilqilār

14. Sohrātmoqmi

15. Hāsel yeqin ci

16. Ostādem

17. Songqidāqi

18. Aōvčimoqāmi

19. Bujannat

20. Balsāyāt

21. Atčagar

22. Lala

23. Hudi

 لینک مطلب 

موسیقی نواحی گلستان،زخمه بر تار فراموشی

turkmen ترکمن turkman

در شرایطی که اقتصاد موسیقی راه برون رفت “هنر موسیقی” را از چالشهای موجود بسته و تا هنگامی که “زخمه” بر “تار” معیشت زده می شود، موسیقی محلی ایران از جمله موسیقی اصیل اقوام گلستان از فراموشی رهایی نخواهند یافت.

به گزارش خبرنگار مهر در گرگان، در شرایط نابسامان حمایت از هنر موسیقی، انتظار معجزه از سرپنجه تدبیر فرهیختگان موسیقی همانند رویایی بیش نیست و امروزه موسیقی نواحی ایران به‌عنوان مهمترین میراث موسیقی مورد کم مهری و کم توجهی قرار گرفته است. گلستان نیز همانند دیگر نقاط میهن اسلامی، مهد بزرگان ادب و هنر ایران از جمله موسیقی است که برای پویایی و رونق این هنر اصیل و ماندگار، زخمه بر تار موسیقی می زنند تا شاید کورسوی چراغ هنر اصیل آبا و اجدادیشان را از بوته فراموشی نجات دهند. موسیقی محلی استان گلستان به علت ترکیب قومی متفاوت در سه نوع، “موسیقی اقوام و عشایر کرد” که در شمال شرقی استان زندگی می کنند، “موسیقی مردم گرگان” که با ترکیبی با موسیقی مازندران ایجاد شده و “موسیقی مردم ترکمن” پدیدار شده و هنوز هنرمندان چیره دست و نام آشنایی در این دیار کهن وجود دارند که قلبشان برای هنر آبادی و اجدادیشان می تپد. کم توجهی و حمایت نشدن از موسیقی بومی و محلی درحالی است که موسیقی ملی ریشه در این داشته های اصیلی بومی و محلی دارد و تقویت عناصر و نواهای محلی در تقویت موسیقی ملی ایران نقش بسزایی دارد. جمعی از کارشناسان هنر موسیقی گلستان، حمایت نشدن، ساماندهی نشدن، ورود موسیقی های وارداتی و غربی و نبود برنامه ریزی را از جمله عواملی دانستند که بر اعتلاء و پویایی موسیقی اصیل و بومی مناطق از جمله گلستان تاثیر منفی گذارده است. سرپرست گروه موسیقی محلی مازنی زبان طالب گلستان در این زمینه به خبرنگار مهر گفت: موسیقی اصیل و بومی به عنوان میراثی ارزشمند سینه به سینه و نسل به نسل منتقل شده تا به ما انتقال یافته است. جمشید کردی افزود: امروز بسیاری از بانیان و سردمداران هنر اصیل موسیقی بومی و محلی یا حضور ندارند و یا درصورت حیات در کنج خانه برای دل خود می نوازند و نغمه سرایی می کنند. کم توجهی و حمایت نشدن از موسیقی بومی و محلی درحالی است که موسیقی ملی ریشه در این داشته های اصیلی بومی و محلی دارد و تقویت عناصر و نواهای محلی در تقویت موسیقی ملی ایران نقش به سزایی دارد وی اظهار داشت: ورود موسیقی های غربی تحت عنوانهای مختلف، هویت و اصالت موسیقی بومی و محلی را لطمه زده و در کم رونق شدن موسیقی محلی و اقوام تاثیرگذار بوده است. وی خاطرنشان کرد: حمایت نشدن تولیدات محلی و فاخر بومی موجب شده تا متاسفانه در برخی موارد موسیقی محلی نیز برای ماندن به سمت تلفیق با دیگر گونه های موسیقی از جمله موسیقی های وارداتی رود. به گفته کردی، شناسایی هنرمندان موسیقی های اصیل و بومی و ارائه برنامه جامع وهدفمند برای ساماندهی و حمایت از تولیدات، آموزش موسیقی محلی تاحدی می تواند جلوی روند روبه رشد فراموشی این هنر اصیل را بگیرد. مسئول گروه موسیقی محلی طالب گلستان بیان داشت: در سالهای اخیر حرکت های خوبی برای احیاء و رونق موسیقی محلی گلستان صورت گرفته که این تلاشها باید تداوم یابد. وی یادآور شد: متاسفانه موسیقی اصیل و بومی در دهه های اخیر دستخوش تغییراتی شده و باید هرچه زودتر برای پویایی و رونق دوباره این هنر مردمی تلاش و برنامه ریزی شود. رئیس انجمن موسیقی گلستان نیز گفت: تلاشهای صورت گرفته در سالهای اخیر در حوزه موسیقی استان و به ویژه موسیقی محلی نویدبخش و خوشایند است که باید تداوم یابد. هوشنگ عظیمی در گفتگو با خبرنگار مهر در گرگان افزود: درحال حاضر گروه های مختلف موسیقی اقوام ترکمن، کتول و مازنیهای غرب استان در حال فعالیت بوده و که این امر می تواند در رونق موسیقی محلی کمک کند. وی اظهار داشت: برای رونق موسیقی محلی باید توجه و حمایتهای ملی از این بخش افزایش یابد، زیرا غنای موسیقی محلی ناشی از این داشته های بومی و اصیل است. وی خاطرنشان کرد: بر اساس مصوبه این انجمن، شناسایی و ساماندهی گروه های موسیقی از جمله موسیقی محلی و بومی در دستور کار قرار دارد که در این زمینه به فرصت بیشتری نیاز است. عظیمی بیان داشت: طبق آمار میزان کنسرتهای اجرا شده در حوزه موسیقی طی سال گذشته در استان خوب و چشمگیر بوده و باید در بخش کیفی آثار نیز توجه بیشتری شود. رئیس انجمن موسیقی گلستان یادآور شد: غنا و داشته های موسیقی اصیل بومی و محلی باید درک و شناسایی شود و هنرمندان صاحب نام و صاحب سبک زیادی در عرصه این موسیقی اصیل و محلی که ریشه در بافت و فرهنگ اصیل منطقه دارد، فعالیت می کنند که باید شناسایی و حمایت شوند. وی یادآور شد: برنامه جامع و اصولی برای رشد و تعالی این شاخه موسیقی محلی و اصیل نیاز است و این انجمن در راستای اهداف و اساسنامه درصدد است برای تعالی شاخه های مختلف موسیقی از جمله موسیقی اصیل ترکمن تلاش کند. عظیمی افزود: شناسایی و ساماندهی گروه های فعال موسیقی و هنرمندان این رشته از جمله برنامه های این انجمن است و این استان قابلیتهای زیادی در عرصه موسیقی دارد که شناسایی و معرفی نشده است. برای اعتلا و پویایی موسیقی اصیل و بومی، حمایت و برنامه ریزی ضرورتی اجتناب ناپذیر بوده و در غیر این صورت نواهای خوش موسیقی محلی روز به روز بی‌هویت‌تر می‌شوند.

چگونگی پیدایش آهنگ بیکه حالان

turkmen ترکمن turkman

در آلاچیقی در دل صحرا نوازنده ی پیری در حال نواختن دوتار بود. آتشی در وسط آلاچیق بر پا بود، دور آتش مردانی گوش جان به نوای نوازنده سپرده و حرکت دستهایش را دنبال می کردند. در گوشه ی آلاچیق چند زن و مرد و بچه نیز دیده می شدند که در میان آنها دو نفر بیشتر از دیگران به نوازنده توجه داشتند. یکی مردی میان سال که گاهی سر تکان می داد و با رضایت در پوستین جابجا می شد و دیگری جوانی با چهره ای متین که کوچکترین حرکت دست نوازنده را از نظر دور نمی داشت. پیر مرد ضربه های آخر را بر تارها فرود آورد و به دنبال آن فریاد تحسین حضار آلاچیق را پر کرد.
پیر مرد عرق صورتش را پاک کرد و سرش را به عنوان تشکر تکان داد. سپس دوتارش را به جوانی که از اول تا آخر چشم بر دستان او دوخته بود، داد و گفت: حالا نوبت توست، تو هم برای دوستانمان بنواز.
جوان دوتار را در بغل گرفت و شروع به نواختن کرد. آهنگی دلنواز در فضای آلاچیق به همراه دود از روزنه ی بالای آلاچیق به آسمان رفت. جوان چند آهنگ دیگر هم نواخت و هر بار تحسین حضار را بر انگیخت، در همین هنگام مرد میانسال فریاد زد: آهای، چای بیاورید.
جوان آهنگ تازه ای را شروع به نواختن کرد. زنی کتری را از روی آتش برداشت. قطعه ذغالی از آتش پرید و روی پیراهن زن نشست که گوش به آهنگ داده و در فکر فرو رفته بود. دستهای نوازنده ی جوان روی دوتار می لغزید و آهنگی زیبا از آن بر می خاست. هیچکس تا به حال این آهنگ را نشنیده بود. مدتی گذشت دستهای جوان آخرین ضربه را به دوتار زد، فریادی از بین جمع در آلاچیق پیچید و زن را به خود آورد: آهای، مواظب باش. بوی سوختگی همه جا را پر کرده بود. زن بلافاصله پیراهنش را کنار زد و با عجله آتش را خاموش کرد و آبجوش را داخل قوری ریخت. نوازنده ی پیر رو به مرد جوان کرد و گفت: آهنگ جدیدی برایمان نواختی؛ بگو ببینم از که بود ؟
جوان پاسخ داد: از خودم است. آن را در شب مهتابی صحرا ساختم.
خیلی خوب است نامش را چه گذاشتی ؟
هنوز نامی برایش در نظر نگرفته ام و سپس رو به آن زن کرد و پرسید: گلجه، اسم شما چیه؟
زن روسری اش را به صورت کشید و خجالت زده گفت: برای چه می پرسی ؟ اسمم بیکه است. جوان نوازنده رو به حضار کرد و گفت : اسم آهنگ را “بیکه حالان” می گذارم. چرا که او بیشتر از همه آن را پسندید، آن قدر که متوجه آتش پیراهنش نشد. همه از نامگذاری آهنگ خوشحال بودند و خرسندی توام با غرور در چهره ی صاحبخانه نمایان بود.

منبع
مجله یاپراق

سبک های موسیقی ترکمن

turkmen ترکمن turkman

عظیم احمدف در کتاب خود بنام «دوتارینگ اوْوازی خلقیمینگ سازی» پنچ سبک اساسی را در خوانندگی بر می شمارد:
۱- سبک دامانا
۲- سبک آخال – تکه
۳- سبک سالیر – ساریق
۴- سبک یوموت – گوکلنگ
۵- سبک چاودور

به عقیده ما با توجه به تفاوتهایی که

آلات موسیقی ترکمنها

turkmen ترکمن turkman

تامدره
در زبان فارسی دوتار و تنبوره خوانده می شود، آلتی است سنتی در موسیقی ترکمن؛ درباره ریشه پیدایش دوتار اطلاع دقیقی در دست نیست، طبق روایات گویا نخستین بار شخصی به نام باب قنبر که از مریدان حضرت امام علی (ع) بوده از تارهای نازک دم اسب آلت طربی شبیه دوتار ترکمنی بوجود آورده که بتواند با آوای خودش خود، اسب را به وجد آورد.
دوتار از دو قسمت تشکیل شده یکی قسمت کاسه دوتار و دیگری قسمت باریک آن که شامل 13 پرده می باشد که اسامی مختلفی چون باش پرده (پرده اول)، نوایی پرده، قیامت پرده، گوگلان پرده، شیروان پرده و … دارد.
در ادوار گذشته از ابریشم تابیده به جای سیم دوتار استفاده می کردند.

قجاق / کمانچه

تؤیتیک
بر دو نوع است:
1- از جنس سنگ به نام داش تؤیتیک
2- از جنس نی باریک و حداکثر داری 2 بند

یدی بوغین
همان نی 7 بند است.

قاووز / زنبورک
مخصوص دختر بچه هاست.