هنرهاي بديع تركمن ها

امروزه نقش و نگارهايي که بطور سمبوليک نمادهای بامفهومی را نشان مي دهند، بيشتر بصورت رسمها و نقشهای هندسی در يک قواعد خاص هنری بر روی پيراهنها و انواع البسه ها و زيور– آلات منعكس مي شوند. اين نقش و نگارها نه تنها بر روی پارچه ها و زيور-آلات فلزی ، بلکه  بر روی انواع وسائل زينتی ديگر نيز ترسم مي شوند. توجه خوانندگان را ذيلاً به اينگونه از تزئينات هنری جلب ميکنيم.

انواع هنرهای تزئينی که با مهارت دست بر روی کدوهای مخصوص خشک شده در بين ترکمنها پرداخت ميشوند، قدمتي ديرينه دارد. اين آثار هنری بسيار جالب كه بطور ماهرانه پرداخت شده اند، ارزش بديع و سطح هنری بسيار بالاي اين صنايع دستی تركمنها را نشان مي دهد كه از قديم الايّام رواج داشته است. شكلهائی که بر روی کدوهای خشک شده مخصوصی که بدقّت نقاّشی مي شوند، دارای برداشتها و معاني فلسفی هستند که هيچکدام از آنها بطور كامل  به همديگر  شباهتی ندارند.

يکی از ويژگيهای اين آثار هنری كه هنوز برای بسياری از مردم نامعلوم می باشد، اينست كه آنها را نه بر روی چوب درخت و يا بر روی مصالح چوبی ديگر ، بلكه بر روی كدوهای خشک آبخيزی كشيده مي شوند. در ابتدا آن را مي تراشند و به سطح پرداخت هنری می رسانند.

در تركمنستان هنوز كساني هستند كه با اين نوع از هنر جديد ابتکاری كه ويژگی ملی تركمن را دارد ، مشغول به كار هستند. دورلی چاريف هنرمندی است ساكن شهرستان عشق آباد که اين هنر را با تصورات و ابتکارات خود توسعه داده است. وي چنين مي گويد: «پيش از اين ،‌ نقش و نگارهای ملی لباسهای مخصوص نوعروسان و يقه لباسهای بانوان را بصورت دستبافت دوزندگی مي كردم. اكنون علاقمندم که اين نقش و نگارها را بر روی كدوها منتقل كنم. اين كدوها را از پيچك خود جدا نموده، آماده مي كنيم. بعد از آن ،‌ اين كدوها را با رنگهای روغنی رنگ مي زنيم. من تلاش مي كنم بر روی اين كدوها ، نقش زنان را ترسيم كنم. برخي از لباسهای اين زنان را كه «چهارپی های سفيد» ناميده مي شوند ، الگو برداری مي كنم . من با تزئين اين كدوها با نقش و نگارهای لباسها و زيور- آلات بانوان تركمن که بر روی چهارپی ها گلدوزی شده اند، ميخواهم آنها را در يكجا جمع آوری كنم و زيبايی زنان  تركمن را نشان دهم. هر كدويي اشكال مختلفی دارد. از ميان آنها هر كدامشان باب ميلم باشد، برای خودم انتخاب مي كنم. يكي از کدوها «شب مهتاب» ناميده ميشود. من مي خواهم در اين كدوها ترانه هاي داستانهای «گوراوغلی» و «زهره و طاهير» را توصيف كنم. در اين كدوها مي خواهم شكل و تصوير «زهره و طاهر» را به سليقة خودم ترسيم نمايم. در يكي از تصويرها يك روسري را كه در آسمان به اهتزاز درآمده ، ترسيم كرده ام. كدوهايي كه بر روي آنها نقاشي مي كنند ،  انواع مختلفی دارند كه برخي از آنها عبارتند از «كدوی چولپی» ، «كدوی آبخيز» ، «كدوی شير» و «كدوی  بازی» و غيره …

            وقتی هنرمند به كدوها با دقّت نگاه کند، به طور مثال مادر خوشبختی را در آن مشاهده خواهد کرد كه با نوزاد دوقلوی خود به مراسم ازدواج مي رود. به اين ترتيب من نيز بوسيله رنگهای روغنی با نقش و نگارهای ظريف خود، آنها را بر روی اين كدوها به تصوير درمی آورم.

آشنايی با هنرهاي سنتی استان گلستان

 قاليبافی:

عمده ترين صنايع دستی رايج در استان گلستان، قالی بافی است که صرفاً در بين زنان ترکمن رايج است. زنان و دختران ترکمن از روزگاران بسيار کهن به قاليبافی اشتغال داشته و اين هنر را از نسلی به نسل ديگر انتقال داده اند و نيز يکی از عمده ترين راههای معيشت در بين ترکمانان، قالی بافی بوده است.

در ايران بهترين قاليهای ترکمن به وسيلة ايل تکه بافته می شود که مرکز اصلی اين ايل در چهارده فرسنگی شمال غربی گنبد کاووس است. ايل آتابای و ايل جعفر بای نيز در بافت قاليهای نفيس مشهورند.

قالی و قاليچه های ترکمنی به طور کلی دارای گره ترکی باف است که به طور عمده بر روی دستگاههای افقی  بافته می شود ولی در حال حاضر بخاطر بهداشتی نبودن دارهای افقی، سعی می شود تا از دارهای عمودی استفاده شود. در رنگ آميزی قالی های ترکمن گرچه رنگهای لاکی و عنابی بيشتر به چشم می خورد، ولی از رنگهای سفيد، سياه، سورمه ای، شتری و ديگر رنگها هم که تزيين بافته ها را بيشتر می کند، استفاده می شود. در گذشته برای رنگرزی بافته ها از گياهان طبيعی استفاده می شد و همانند ساير مناطق ايران از پوست انار، روناس، نيل، زردچوبه، انواع گياهان صحرايی و از چوب بويا يا بويه و بخصوص از قرمز دانه که نام حشره ای است، استفاده می شد ولی در حاضر بعضاً رنگهای بی ثبات شيميايی، جای آنها را پرکرده اند.

منشأ نقوش قاليهای ترکمن، مظاهر طبيعت و محيط زندگی ترکمانان بوده است. نقش شاخ قوچ که نشانی از قدمت و باروری است، نقش عقرب به عنوان دفع شر و نقوش پرندگانی چون قو و حيواناتی نظير اسب در قالی ترکمن مشهورند. طرح قاليهای ترکمنی بيشتر شکسته و هندسی است و قرينه سازی نقوش از ويژگيهای آن است.

 جواهرات ترکمن:

از ميان عشاير ايران، هيچ يک همانند ترکمن ها، هنر  جواهر سازی را به کمال نرسانده اند. زنان ترکمن از کودکی با انواع زيورهای طلا، نقره و سنگهای تزئينی آشنا شده و خود را با آن می آرايند. استفاده از زيور در نزد ترکمن ها نه تنها جنبة خود آرايی و تزيينی داشته و دارد، بلکه از جنبه اقتصادی و فرهنگی نيز حائز اهميت بوده است. از نظر فرهنگی، زيور آلات ترکمن ها به واسطة آويز های مختلف در هنگام حرکت، ايجاد سروصدا می کرده است که بيانگر قسمتی از فرهنگ آنها است. طلسم ها و طومارها که حامل ادعيه می باشند و قاب های قرآن که به گردن می آويزند، جنبه های اعتقادی استفاده از زيور آلات نزد ترکمن ها را روشن می سازند.

از ميان طوايف ترکمن، پوشاک و زيورهای بانوان طايفة” تکه ” مفصل تر و زيبا تر است و تعداد قطعات آن بيشتر از طايفه “يموت” است.

 

موارد استفاده از زيور آلات ترکمن:

زنان ترکمن علاوه بر زيورهايی که به کلاه و روسری خود می آويزند، برای تزئين موهای خود نيز زيورهايی خاص دارند. به طور مثال سکه ها و اشکال هندسی نقره ای به وسيلة حلقه های نقره ای به يکديگر وصل می شوند و در لابه لای موها بافته می شوند و يا نقش های قلبی شکلی که به وسيله رشته ای بين دو بافته مو در پشت سر وصل می شود و گاهی بلندی آنها تا کمر می رسد.

از تزئينات گردن و سينه، گل يقه، گوشواره، دستبند، تلفيقی از انگشتر و دستبند، تزئينات پيراهن، کت و نيز تزئينات خاصی که برروی وسايل مورد استفادة زنان نظير شانه، انگشتانه و ابزار نخ ريسی انجام می گيرد را می توان نام برد.

مردان ترکمن هم از زيورآلات خاص خودشان نظير انگشترهای نقره و طلا، کمربندهای نقره ای، خنجر، شلاق اسب استفاده می کنند. اسباب بازيها ی کودکان و لباس آنان نيز با زيور آلات تزئين می شود.

 نمد مالی:

يکی ديگر از رشته های صنايع دستی رايج در استان گلستان، نمد مالی است که بيشتر برای استفاده شخصی توليد می شود و برخلاف ساير مناطق ايران که نمد مالی کاری مردانه است، در استان گلستان و بخصوص در بين ترکمانان نمد مالی و توليد محصولات نمدی به وسيلة زنان انجام می شود. نقش نمدها خطوط منحنی دارد و به نام های “چشم شتری”، قوچ، عقرب زرد و تيرانا خوانده می شود. نمد خوب را از پشم بهاره گوسفند تهيه می کنند وزنان هنرمند نقش شاخ قوچ را برروی آن می اندازند.

انواع نمدهای توليد شده مورد مصرف مختلفی دارد، از قبيل نمد زير پايی، نمدی که دور آلاچيق می پيچند و نمد شولا که چوپانان به خود می پيچند.

سوزندوزی:

از ديگر رشته های صنايع دستی رايج در استان گلستان، سوزندوزی است که تماماً توسط زنان و دختران هنرمند انجام می شود. آنان با دقت و ظرافت، با نخ های رنگين، برروی عرقچين کودکان و مچ شلوار، دور يقه و سر دست پيراهن زنانه را سوزندوزی کرده، نقش های زيبايی می آفرينند.                                              

ساير توليدات صنايع دستی استان گلستان را سفال و سراميک سازی، هنرهای مرتبط با چوب نظيرمنبت، معرق و ساز سازی، طراحی فرش و محصولات بافتنی تشکيل می دهند.