«يدی گنجينگ بيری»

turkmen ترکمن turkman

تورکمن قوشغی سینیگ پارلئق یلدیزی، «تورکمن دیلینگ سایراق دیلی»، تورکمن نگ آغیز بیرلیک آوازنی یانغلادن و اونوینگ مللی دویغی سنی اوییاندیران بییک شاهیر ماغتئم قلی پئراغی حاقدا، تورکمن صحرا مدیا صحیفه سی، ستار سوقی «ساوچی»، تورکمن صحرانگ آد قازانان شاهیری بیلن آشاق ـ داکی گپله شیکی گچردی. 

سوُراغ : هايسي دليل لر بيلن ماغتئم غولي پئراغي  ني توٌركمن ديل و ادبييات آتاسي دييپ تاناليار؟

 جوغاپ :

  1- حالقئنگ سؤزوٌنينگ ايچينه گيريپ دير.

 2- سؤزلري فولكلوره گچيپ دير.

 3- سؤزلري آيدئم بوُلوپ يوٌرگلره سئنگئپ دير.

 4- اوُيغور ديلي ني آراسسالاپ شو گوٌنكي ديلده غوُشغي لاري ني آيدئپ دير .

 5- حالقئنگ حالايان آدامسي ، ماصلاحات داري ، گنگش لي عالئمي و ايلينگ ايه رِن شاهئري بوُلوپ دير .

 س. موٌمكين بوُلدوغئچا آيدئنگ ماغتئم غولي اوغوزي يا-دا اوُيغوري ديلي نأهيللي شيوه لرده اوللانئپ ديرو نيره لرده گؤرمك بوُليار ؟

 ج. توٌرك لرينگ بير بؤله گي ايكي نجي هجري سنه لرده توٌركوٌستاندا ياشاپ ديرلار و اؤزلرينه گؤرأ ديل لري و خاط لاري بؤلوپ دير امما يازو ـپوُزو لارئني اوُيغور ديلده يازيان اكن لر. ايندي ماغتئم غولي اؤز دؤوروٌندن اؤنگ دوٌرلي تيره لرده گپ لنيأن سؤزلري بيليأن دير و غاتي يه تيك دير يؤنه اوُلارا حؤكمان اوُيغور ديلي دييپ بوُلمايار ، سبأبي اوُل سؤزلر حالقئنگ ايچيندن دؤره مگي هم موٌمكين ديل يا سؤز اوٌيتگه شيگي شو گوٌن هم بار يؤنه اوُلارئنگ باري بير بيته  وي ديلدن دؤرأپ دير ديمك بوُلار. اوُنگا هم اوُيغور ديلي ميثال اوٌچين :

 ‌تؤرت  :   دؤرت

 گؤرگه نيم يوُق : گؤره نيم يوُق

 بوتورور:‌بودورسؤر يا بو بولور

 برگه نيم يوُق : بره نيم يوُق و ينه كؤپ ـ كؤپ سؤزلر.

 ماغتئم غولي شولار يالي سؤزلري شوگوٌنكي ديله غويوپ برن شاهئر .ميثال فردوسي پارس ديلي حاقئندا شيله روُلي اوُيناپ دير .

 س:‌سيزينگ ناظارئنگئزا گؤرأ ماغتئم غولي پئراغي هايسي ادبي بؤليم لرده جايي بار (مكاتب ادبي ).

 ج. منينگ پيكريم بوُيونچا عئلئم الدن ،يا عئلمي الله دان بوُلان شاهئر و حالقئنگ ايه رن و اوٌندان عالئمي و گنگش داري اوُل شاهئر هم ايل باشي بوُلوپ دير .

 س:‌ادبييات اوٌستوٌنده و پيكير تايئندان توٌرك ديل لري نينگ اوٌستوٌنده ماغتئم غولي نينگ اوُرني  و ادن تأثيرني نأهيللي دوٌشوٌنيأرسئنگئز ؟

 ج: توٌرك ديه ميزده ايكي پيكير ذهينيمه گيريأر. بيري توٌرك و بيري توٌركمن . شو ايكي سؤزي جودا ياشادئپ بيلمه يأرين ، سبأبي بير بيته وي ليك دؤووٌر بوُلوپ دير و ادبييات مشترك و ادبي اوُرتاق چئلئق بوُلوپ دير . ميثال غاراجا اوُغلان بيزده –ده بار توٌرك لرده هم  بار. گؤراوُغلي هم بيزده بار هم توٌركلرده . دأده غورغوت هم يبزده بار هم توٌرك لرده و ينه ـ ينه كؤپ سانلي فوُلكلور لار-دا آلان و برن سؤزلريميز بارو امما اؤكوٌنسه كده بيز آز ايشله يأريس . بيز ماغتئم غولي ني دوٌنيأ تانادئپ بيلمه يأريس و غوُيان تأثيريني انتك گؤركزيپ بيلمه يأريس . بيز ماغتئم غولي دان مولانا و حافظ دؤره تملي و اوُنونگ دوٌرلي شيوه لردأكي يازان بيت لريني دوٌشوٌنيپ شرح يازمالي و توٌرك عالئم لاري بيرلن بيله اوُتورئپ غوُشغي لارئني ترجيمه ادملي . اوُندان سوُنگ  اوُل تأثيري گؤرسه بوُر .

 س: ماغتئم غولي ني غئسغا سؤزده نأهيللي واصف اديپ بيله رسينگيز ؟

 ج: برتلس ديدي :

ماغتئم غولي جام جهان نما يا جام جمشيد 

 بردي ناظار حداي ناظار ديدي:

 شاهئردا الله نگ عئلمي بار

 سيد محمد حاتمي ديدي :

 (ف.ماغتئم غولي به بشريت تعلق دارد) يعني ماغتئم غولي آادام لارئنگ شاهئري .

 امما من نأمه ديجه گيمي بيلمه يأرين ، سبأبي اوُل گؤورأ سئغمايان بير آلطئن بؤله گي ، اوُل دماوند داغ يا-دا حافظ ، مولانا، سعدي ،فردوسي ، خيام ، عطار، ماغتئم غولي يدي گنچ بوُلسا ، يدي گنجينگ بيري ديه سيم گليأر. ايرانئنگ آينا يالي يالدئراووئق آسمانئندا ياشايار. 

 س:‌ ماغتئم غولي ايكي يارئم عاصئردان غووراق توٌركمن ادبيياتي نينگ اوٌستوٌنده چونگ پايحاسي وبييك اوُرني بار، اوُنگا شك يوُق ، امما سوُراغ شيله :‌شو ايكي عاصئرئنگ گچميشينده نأ اوٌچين هيچ كيم ماغتئم غولي يالي جاي آچئپ بيلمأندير؟

 ج:‌سؤزي سوٌيجي ليگي ، سؤزلري ، غوُشغولاري سوو يالي حاقيئنگ ايچينه گيريپ دير ، حالقئنگ ديلينده  آيدئما اؤوروٌلئپ  دير  اينگ اولي جاي آچان يري آيدئما اؤوروٌليپ دير و آتا لار سؤزي و شفاهي ادبيياتئنا گچيپ فوُلكلور دوٌنيأسينه گچيپ دير . 

 قاتناشیب بئرن ماغلوماتلارینگز اوچین ساق بولینگ. سیزه گله جکدا جان ساقلیق و ایشلرینگزده اولی اوستون لیک لرآرزو ادیارس.

بييك ليك

ياغشي آ دام  ياغشي  گوٌنلر  ياتلانار

 أرلر   اؤلوپ  ينه  أر لر  گلينچا.

 خاطئراسي  باقي بييك    ساقلانار

 دؤوير  گچيپ  ،دوٌنيأ  آخئر  بوُلئنچا.

  

خا لقئنگ  يوٌره گينه  قين  بوُلار  گچمك،

 خالق  آنگسات  يوٌره گينه  گچير مز.

 گچندن  سوُنگ  اؤز  قاهئرئمان  اوُغلوني

 آنگسات ـ آنگسات  يوٌره گيندن چئقارماز.

  

سيلاپ گليأر عزيز  خالقئم  المئدام،

 عاداتئندا   اؤلوٌسيني  ، اولئني.

 «  بو گوٌن يوٌرگلره چئقامدا سيله،

 يوٌره گلرده گؤرديم  ماغتوم غولئني»

  سبأبي  نأمه كا   بِيله   عزيز ليك

 

توٌركمن  سني  تارئخئندان  تانيدي.

 غوپبا  يالي  غوبا  داغلانگ  ايچيندن

 يوٌره گلري  سانگا  غارشي  يؤريدي.

  سبابي   سن  ائزارلاپ سينگ باغتئميز

 

غابانئپ سئنگ  انه ديلميز،  دابئميز

 « تكه، يوُموت ،  يازئر،  گؤكلنگ،  آل ايلي »

 دؤولت غوراپ  گؤركزيپ سينگ يوُلوميز.

  دايان  شاهئر  ثبوت  بوُلدي  آيدانئنگ،

 

بوگوٌن سنينگ  حاق دؤولتينگ  غورولدي.

 آل  هووادا  اؤوشگوٌن  آتئپ  بايداغئنگ

 بو جاهانئنگ  بار  يرينده  گؤروٌندي.

 دوٌنيأ  توٌركمن لرنينگ  باري  باغتئنا

 

ياشاسئن دييپ  دؤولِتينگه  غوُوا نيار.

 بييك  شاهئر  ماغتوم غولئنگ  غاشئندا

 باقي بييك  غالجاغئنا  ائنانيار.

  ساوچي  منم بييك   ايران  يوردوم،

 

انم  آتام  شوُندا  ياتئر  گِره گيم.

 بيري  بوُلسا  منينگ  غارا  گؤزلريم،

 اوُل  بيريسي  باقي  اوريان  يوٌره گيم.

 

23 ارديبهشت 1388

تورکمن صحرا مدیا

باسیم تازی بولار

turkmen ترکمن turkman

ملا کمینه بر نأچه واقت أرعالی ایشانینگ یانیندا بولان سونگ، یولداشلاری گلیب: هانی کمینه آقا بولدینگزمی، گید یارسمی؟ دییب سورایارلر.
شوندان سونگ کمینه پیرینینگ یانینه باریب دیار: بیزا رخصت برسنگز یوردیمزا قایتجاق!
پیرآیدیار: قایتسانگ، قاوی ادیار سینگ، یونه ینه دا گلر مینگ؟
کمینه نصیب بولسا بلکی گلرس دییپ جوغاب بریار.
پیر دیار: اوندا، گلسأنگ بیزینگ اوچین بر آو تازیسنی گتیره ور.
کمینه «بولیار» دییپ یولداشلری بیلان یوله دوشیار.
کمینه بیرنأچه واقت اوز یوردیندا بولان سونگ، گونلرده بیر گون بیر اولی چوفون ایتنی یاننا آلیپ، ینه أر عالی ایشانیقا گیدیار. ملا کمینه پیرینگکه باریپ ایتی هم قاپیدا دانگیب قویار دا، سالام بریب، ایچریک گیریار. بیر آز واقتدان سونگ پیر آقا ملا کمینه دن سورایار: هانی، تازی دیانیمی گتیر دینگمی؟
کمینه آیدیار: هاوا پیریم، گتیردیم، هانها قاپیدا یالمانیب یاتیر.
پیر ایتی گؤریب: من سانگا بیر اینچه آوتازیسینی گتیر دیب دیمده، مونینگا بیر چوفون ایتی، دیار.
کمینه بولسا: پیرم، سیزینگ قاپینگزده گزسه بو هم باسیم تازی بولار، دیب جوغاب بریار.

آتالار ناقئل لاری

turkmen ترکمن turkman

دنگسیزلیک حاقئندا

ـ حالوانی حکیم ایه ر، شالاقی ـ یتیم
ـ دونقوزینگ آقی نأمه، قاراسی نأمه
ـ شاه بیلن غاریپینگ دوستلیغی بولماز
ـ قوردا رخم ادن، قوینا ظولوم ادر
ـ گون گویچلینکی، غاوورغا دیشلینگی
ـ موللانینگ اؤزی اوغورلاپ، اؤزی هم یول تاپارمیش
ـ ناحاق قان یرده یاتماز
ـ ییلان ییلانینگ غویروغین باسماز
ـ ییلانینگ آیاغئنی، موللانینگ آشئنی گورمه رسینگ
ـ یاغشا گون یوق، یامانا ـ اولوم
ـ یامانا یاران بولما، بولسانگ ایشینگ ترسه چه کر
ـ یامانا یاناش سانگ، یاراسی یوقار، غازانا یاناش سانگ ـ غاراسی
ـ آت ایه ردن غاچار، غول ـ بایاردان.

آتالار نقلی (ضرب المثل)

turkmen ترکمن turkman

أر گزسه رزقی آچیلار، عیال گزسه عایبی.
معنی فارسی: اگر شوهر سفر کند رزقش گشوده می شود زن اگر بگردد عیبش فاش می گردد.

هر بیر اکین اوز وقتنده بیشر.
معنی فارسی: هر محصولی به وقت خودش می رسد.

کوپ بیل، آز گورله.
معنی فارسی: بیشتر بدان کمتر سخن بگو.

قوری سوزه میمون اویناماز.
معنی فارسی: به حرف بیهوده و خالی میمون هم نمی رقصه.

اییه سیز اشه گی غورت اییر.
معنی فارسی: خر بی صاحب طعمه گرگ خواهد شد.

خود پرست لیق دان بت پرست لیق غووی راق.
معنی فارسی: بت پرستی به از خود پرستی.

بیر غاپی یاپیق بولسا، مونگ غاپی آچیق.
معنی فارسی: اگر یک در بسته باشد هزار در دیگر هست که بازه.
معادل فارسي : گرايزد ببندد زحكمت دري به حكمت گشايد در ديگري

کوپ آیلانان ییقیلار.
معنی فارسی: سرانجام زیاد چرخیدن افتادن است.

اود، اودندن دویماز، آدم عمردن.
معنی فارسی: آتش از هیزم سیر نمیشه آدمی از عمر.

یاغشی سوز بالدان سویجی.
معنی فارسی: سخن نیک شیرین تر از عسل است.

دشمن سنی تانامانقا، سن دشمنی تانا.
معنی فارسی: پیش از آنکه دشمن تو را بشناسد تو دشمنت بشناس.

الي باتیر، گوزي قورقاق.
معادل فارسي: دست كار مي كند، چشم مي ترسد.

اوز اوینی قوللوق ادن، اولی ایلاته بگ بولار.
معنی فارسی: آنکس که خانه و منزل خودش را بتواند به خوبی اداره کند، توانایی اداره نهادهای اجتماعی بزرگتر را نیز خواهد داشت.

اوزینگه یوقماجق ایشی، خلقا اتمه.
معنی فارسی: آنچه را که خود نمی پسندی برای دیگران هم نپسند.

ایل ایله سیغار، اوی اویه سیغماز.
معنی فارسی: ادغام دو ایل در هم ممکن است ولی ادغام دو خانه ممکن نیست.

حلوانی حکیم اییر، شلّاقی یتیم.
معنی فارسی: حلوا نصیب حکیم می شود و تازیانه نصیب یتیم.

بویی بیر قارش، دیلی ایکی قارش.
معنی فارسی: قد داره یک وجب، زبون داره دو وجب.

ایه سینه گرک بولسا قونگشی سینه حرام.
معادل فارسی: چراغی که به خانه رواست به مسجد حرام است.

اوین نینگ سونگی اورشا بارار.
معنی فارسی: شوخی آخرش به دعوا کشیده می شود.

ادبی کیمدن اوگراندینگ، ادب سیز لردن.
معادل فارسی: ادب را از که آموختی از بی ادبان.

آغز بیرلیک همه زاتدان گویچلی دیر.
معنی فارسی: وحدت و همدلی از هر چیز دیگر قدرتمندتر است.

دوستدن سوزینگ گیزلامه.
معنی فارسی: حرف دلت را از دوست پنهان نکن.

نفس بیز اژدهادر؛ دولمازدم، دویمازدم.
معنی فارسی: نفس و هوس انسان به سان اژدهایی سیری ناپذیر است.

بی دولت اوغلیدن، دولتلی قیزیم.
معنی فارسی: از پسر بي سعادت دختر سعادتمند بهتر است.

اوقووی هر وقت اوقیسنگ گیچ دال.
معنی فارسی: هر وقت به دنبال علم بروی دیر نیست

یگیت دایی سینا چکر.
معنی فارسی: حلال زاده به دایی اش می ره.

آیدلیان سوزی، آتلیان اوق.
معنی فارسی: حرفی که گفته می شود به سان تیری است که پرتاپ می شود.

آجی سی بولمادیغنگ سویجی سی هم بولمار.
معنی فارسی: آنچه که تلخی ندارد شیرینی هم نخواهد داشت.

آچ لیق بلا سیندن دوقلیق بلاسی یامان.
معنی فارسی: مصیبت سیری از گرسنگی شدیدتر است.

آقماق دوستدن، عقللی دوشمان یخشی دور.
معنی فارسی: دشمن دانا بهتر از دوست نادان است.

حق سوزی آجی بولار.
معنی فارسی: حقيقت تلخ است.

کپینگ آزی، آشینگ دوزی.
معنی فارسی: سخن هر چه کوته باشد نيكوتر است.

ملا بولماق آنگسات، آدم بولماق قین.
معنی فارسی: عالم شدن چه آسان، آدم شدن چه مشکل.

دوغان کیم، قدرینگ بیلن.
معادل فارسی: برادر آن بود که روز سختی تو را یاری کند در تنگدستی
معادل فارسي: دوست آن باشد كه گيرد دست دوست در پريشان حالي و درماندگي

یورغانا گورا آیاق اوزات.
معادل فارسی: پا را به اندازه گلیمت دراز کن.

ینگل غازالنان ذات ینگل ساویلار.
معنی فارسی: آنچه که به راحتی به دست آمده به راحتی هم از دست می رود.
معادل فارسي: باد آورده را باد مي برد. (هرچه به يلّلي مي آيد به تلّلي مي رود)

نرخ سیز گیران مزد سیز چیقار.
معنی فارسی: كارگري كه بدون طي قيمت كاري را انجام مي دهد، به مزدي نمي رسد.

نیتنگ نامه بولسا مرادینگ شونده دور.
معنی فارسی: نیتت هرچه باشد مقصود همان خواهد بود.

الینگ ایشلاسه، آغزینگ دیشلار.
معنی فارسی: اگر دستهایت کار کند دندانهایت مشغول جویدن می شوند.
معادل فارسي: هركه نان از عمل خويش خورد.

هر کیم ادر، اوزینه ادر.
معنی فارسی: هر کسی کاری بکند برای خودش می کند.
معادل فارسي: هر گلي زدي به سر خودت زدي.

هنرلی زور، هنر سیز هؤر.
معنی فارسی: هنرمند بی نیاز است، بی هنر نیازمند.

قونگشی سینه ایمتنان، آش سیز قالار.
معني فارسي: توقع بيجا از ديگران، عاقبتي جز نااميدي ندارد.

سو بار یرده لای هم بار.
معنی فارسی: هر جا آب هست گل هم هست.

چوپاني كؤب بولسا، توقلي سي حرام اولار.
معادل فارسی: آشپز كه دو تا شد، آش يا شور مي شود يا بي نمك.

گوؤرا قارريسه دا، گوؤن قارريماز.
معنی فارسی: تن پير شود ولی دل، هرگز.

قؤرت گؤرن ايتلارينگ آغزی بير بولار.
معنی فارسی: سگان گرگ ديده باهم متحد می‌شوند.

مرد اؤزيندن گؤرر، نامرد يولداشيندان.
معني فارسي: جوانمرد بلا ي وارده را به قَدَر نسبت مي دهد اما ناجوانمرد به دنبال مقصر مي گردد.

قارينجا چا دوشمانينگ بولسا دا فيل چا گؤر
معنی فارسی: دشمنت اگر اندازه مورچه باشد فيلش بشمار.

اِل اِلی يووار، ايکی ال بيرلشيب يوزی
معنی فارسی: دست دست را می‌شويد و دو دست باهم صورت را می‌شويند. (نشان دهنده ي تعاون وهمكاري)

همراه بلبل سايراماسا گل آچلماز.
معنی فارسی: اگر بلبل چهچه نزند گل باز نمي شود.
معنی فارسی: نغمه ي بلبل شكفد غنچه را.

نصایح بزرگان

دو چيز را هرگز فراموش مکن:
1- خدا 2- مرگ

دو چيز را زود فراموش کن:
1-بدي ديگران در حق خودت
2- خوبي خودت در حق ديگران

چهار چيز را بيش از پيش نگهدار:
1- شکمت را سر سفره مردم
2-زبانت را درجمع
3- چشمت را در خانه دوستان
4- دلت را در سر نماز