اسب ترکمن چالاک و تيزرو


turkmen ترکمن turkman

رستم جرجاني

در اين بخش به انواع مسابقاتي که در گذشته برگزار مي شده اشاره مي کنيم و اميدوارم براي خوانندگان جالب باشد. از خوانندگان علاقمند نيز دعوت مي کنيم از نقد و نظر و اطلاعات خود درباره اسب ترکمن و سوارکاري ما را بي نصيب نگذارند و حتما براي ما نکات يا مقالاتي بنويسند.
انواع مسابقات اسبدواني
الف- سويرگ چاپقي(مسابقه کششي)

سويرگ قديمي ترين نوع مسابقات سوارکاري و شکل اوليه
مسابقات اسبدواني به صورت
سازمان يافته در ترکمن صحرا است. در اين نوع مسابقه اسبهاي شرکت کننده از نقطه معيني که از قبل توسط مربيان با تجربه و کهنه کار تعيين شده، آغاز مي شد. مسافت اين نوع مسابقه خيلي طولاني بود و ممکن بود راست يا منحني، سنگلاخ يا صاف باشد و شايد هم اسب هاي شرکت کننده در مسير خود از چند رودخانه يا جوي نيز بگذرند. به هرحال چون نقطه آغاز مسابقه معلوم بود، بنابراين سوارکاران با توجه به بعد مسافت از يکروز قبل خود را به آن محل يا نزديکي هاي آن رسانده و استراحت مي کردند و آماده مسابقه مي شدند. اين مسافت در داستان افسانه اي اسب نار آغز از تپه اي در روستاي اينچه برون تا کميش دفه در غرب ترکمن صحرا بوده است. به هر حال مسابقه آغاز مي شود در طوي خانه يعني خط پايان مسابقه تماشاگران مي دانند که از شروع تا پايان مسابقه نيم روزي کار دارد. بنابراين آنان با توجه به وقت شروع مسابقه حدودا مي دانند که اسبها چه موقعي وارد خانه مي شوند. اما آنان هرگز نمي دانند که اسبها به چه شکل و کيفيتي حرکت مي کنند و در بين راه بر آنان چه مي گذرد. در اين مسابقه تعداد اسبهاي شرکت کننده که از کدام طايفه و ايل هستند، معلوم است و هر طايفه اي در انتظار اسب خود مي ايستد. وقتي چابکسواران بيش از نيمي از مسافت را پيمودند، از طرفي مربيان و صاحبان اسب که در محل طوي خانه هستند و قبلا به مسير آشنايي دارند حدس مي زنند که اينک سوارکاران در کدام مسير اسبهاي خود را مي تازند. بنابراين آنان براي استقبال و کمک و همراهي کردن چابکسواران خود، سواراني از افراد خودي را که قبراق و زرنگ باشند، از محل طوي خانه به طرف اسبهاي شرکت کننده در مسابقه مي فرستادند.
اين اسبها به تاخت از محل تماشگران دور مي شدند. اگر اسب مسابقه به خوانين و روساي طوايف ترکمن متعلق باشد در آن صورت تعداد افرادي که براي کمک مي رفتند بيشتر بود و بالتبع سواري که گمنام و غريب و بي کس بودند، کسي به استقبالش نمي رفت. به هرحال اين افراد وظيفه داشتند به محض رسيدن به اسبهاي مورد نظر خودشان، اسب مسابقه را در ميان خود احاطه کرده و سر طناب ريسماني را که از قبل علاوه بر افسار بر گردن اسب بسته شده بود بدست گرفته و از هر طرف اسب مسابقه را به طرف جلو بکشند و با براه انداختن سر و صدا و شلاق زدن باعث مي شدند که اسب مسابقه تندتر بدود تا احيانا جايزه نصيبش گردد. در اين حالت اسبهاي مسابقه هم به شور و شوق افتاده و تندتر مي دويدند و هم اينکه سوارکار با خيالي راحت تري اسب مي تاخت چون که حالا پشتيبان داشت روي اين اصل به اين مسابقه سويرگ چاپقي يعني مسابقه کششي مي گفتند.
در اين مسابقه بارها اتفاق افتاده که افراد خان وقتي مشاهده مي کردند که اسب غريبه يا گمنامي قصد بردن جايزه را دارد، آن را باعث سرشکستگي ارباب و خان خود دانسته مانع حرکت اسب او مي شدند و حتي در همان مسير مسابقه درگيري هايي بين افراد خان ها صورت مي گرفته است و نکته اين به هرحال اين مسابقه با خشونت توام بوده است.
پيش از رسيدن اسبهاي مسابقه به ميدان اصلي و به ميان تماشاگران، قراولاني سوار بر اسب جلوتر رفته و در انتظار آنان مي ايستند تا به محض مشاهده سوارکاران، آمدن آنان را به تماشاگران اطلاع دهند و از پراکنده شدن جمعيت حاضر از جلوگيري نمايند. به هرحال پس از مدتي اسبهاي شرکت کننده در مسابقه مثل موشهاي آب کشيده عرق ريزان و خسته از راه مي رسيدند و افرادي آنان را کشان کشان از برابر تماشاگران عبور مي دادند تا از خط پايان بگذرند و بالاخره جايزه نهايي نيز نصيب يکي از آنان مي گرديد و مسابقه در ميان شور و هيجان خاص مردم و همهمه و شادي آنان به پايان مي رسيد.
اين نوع مسابقه با توجه به نقطه ضعفها و معايب کلي که داشت بعدها به تدريج از بين مي رود و اسبدواني به (گوني چاپقي) مسابقه در خط مستقيم تبديل شده و در مسافتي کمتر برگزار مي گردد. در اين مسابقه کسي به استقبال چابکسواران براي همراهي و همکاري فرستاده نمي شود تا آن اتفاق ناخوشايندي روي ندهد. و بدين ترتيب اين نوع مسابقه پسنديده تر جلوه گر مي شود.
مشاهدات آرمينوس وامبري
يک نوع از اين مسابقه را که بيشتر جنبه تفريحي قضيه مطرح بوده است سياح معروف اروپايي آرمينوس وامبري در مشاهدات خود در آسياي ميانه اينطور بيان مي کند: يکي ديگر از عادات ترکمن ها که کم و بيش در ميان ساير ايلات آسياي ميانه هم دارد از شدت مي افتد، مراسم عروسي است که عروس در آن با لباس نامزدي با کمال دليري سوار بر اسب سرکش شده تاخت مي کند، در حاليکه يک بزغاله يا بره کشته را جلوي زين جا داده و با خود حمل مي نمايد. نامزد او هم با ساير جواناني که در جشن عروسي شرکت دارند، سواره او را دنبال کرده سعي مي کنند به او برسند. ولي او بايد با حرکات ماهرانه و تحولات پي درپي طوري از چنگ آنها بگريزد که نتواند باري را که در بغل گرفته، از دستش بربايد. اين بازي که نامش کک بوري (يا گرگ سبز)، است بطوريکه گفتيم، در تمام مراکز آسيايي هنوز هم معمول و متداول است.
از بيان اين مطالب چنين استنباط مي شود که اين قبيل مسابقات و تفريحات به گونه هاي مختلف در بين قبايل ترکمن وجود داشته است. وجود مسابقات سويرگ و سويرنتگي (مسابقات کششي) که در بين ترکمن ها رواج داشته و مسابقات بزکشي که مي گويند هنوز هم در افغانستان به خوبي رواج دارد، شايد در ادامه همين مسابقات باشد. به هرحال اين موضوع علاوه بر بيان جنبه تفريحي قضيه، بازگوکننده نقش زنان ترکمن در رزم و شکار مي باشد. به عبارتي اين موضوع نقش مشارکت زنان ترکمن را در کنار مردان حتي در کارهاي خارج از چهارچوب خانواده نشان مي دهد و آزادي عمل زنان را بازگو مي نمايد.
ب) مسابقات اسبدواني به صورت گوني چاپقي
(در خط مستقيم):
درگذشته، مسابقات اسبدواني به شکلي نبوده که امروزه در ميادين مسابقات شهرهاي کشورمان، علي الخصوص در ترکمن صحرا برگزار مي شود. بلکه در آن سالها با بودن مراتع وسيع در کنار هر اوبه (روستا- ده) ترکمن صحرا، برگزاري مسابقات اسبدواني هيچگونه مشکلي را به بار نمي آورد و ترکمن ها در مراسم جشن و سرور خود بر طبق يک سنت ديرينه، مسابقات اسبدواني برگزار مي کردند.
مسابقات اسبدواني در آن سالها به صورت مستقيم که در اصطلاح محلي به آن (گوني چاپقي) مي گويند، برگزار مي شده است. در اين نوع مسابقات اسب هاي شرکت کننده مسافت مستقيمي را که از قبل تعيين شده بود، طي مي کردند. البته اين مسافت مستقيم براي اسبهاي شرکت کننده با توجه به سن شان متفاوت بود و به هرحال اين مسافت را براي گروههاي سني اسب، بيش از يکهزار متر بوه است. اين نوع مسابقات يک عيب بزرگ داشت و آن اين بود که تماشاگران نقطه آغاز مسابقه را که براي گروههاي سني اسب متفاوت بود، و همچنين نحوه رقابت اسبها را در طول مسير مسابقه ببينند. در اين حالت تماشاگران فقط پايان مسابقه را در حاليکه اسبها يکي پس از ديگري خسته و کوفته در ميدان گرد و خاک وارد محوطه مسابقه و تماشاگران (طوي خانه) مي شدند، مي ديدند. بعد ها با تغيير شرايط اجتماعي و اقتصادي و رواج کشاورزي مکانيزه در اين منطقه و تبديل مراتع به زمين هاي زراعي، بتدريج مردم باين فکر افتادند که بجاي اينکه اسبها در خط مستقيم و با آن معايبي که ذکر شد، رقابت نمايند، بهتر است در مقابل محدوديت مراتع و مشکلات ديگر دور يک محوطه اي بدوند که هم امکان برگزاري و مديريت مسابقه براي داوران بهتر باشد و هم اينکه تماشاگران بتوانند نحوه رقابت اسبهاي شرکت کننده را از آغاز تا پايان مسابقه را ببينند و از تماشاي مسابقه لذت ببرند. بدنبال اين طرز تفکر مسابقات (آيلام) دوراني، که شکل ابتدايي همين مسابقاتي است که امروزه برگزار مي شود بوجود آمد

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: